Яг өмнө минь хэвтэж байгаа зүйлийг олж харах л надад хамгаас хэцүү байдаг. Хөдөлмөрт шунан дурлахгүйгээр авъяас билэгтэн, суут ухаантны аль аль нь ч гарахгүй. (Д.И.Менделеев) Ажиллах л хэрэгтэй! Ажил хөдөлмөр гэдгийг мэдэхгүй учраас л бид амьдралыг хар бараанаар харж уйтгарлан суудаг. (А.П.Чехов)

2013/10/08

Нүүрсус глюкоз


 

Carbohydrates are the most abundant class of organic compounds found in living organisms. They originate as products of photosynthesis, an endothermic reductive condensation of carbon dioxide requiring light energy and the pigment chlorophyll. 



2013/07/22

Органик химийн урвалын механизм




Жич: Орчуулга байхгүй тул оруулж чадах нь орчуулаад ашиглаарай.


2013/07/20

Жон Дальтон (JOHN DALTON)




ХIХ зууны эхээр шинжлэх ухаанд атомын тухай онолыг нээсэн хvн бол английн эрдэмтэн Жон Дальтон билээ. Хорвоод байгаа бvх Материаллаг эд зvйлс атом гэж нэрлэгддэг хуваагдашгvй маш єчvvхэн хэсгvvдээс бvрдэнэ гэдгийг урьдчилан таамагласан хvн нь мэдээж Жон Дальтон биш ээ. Тvvнээс урьд эртний грекийн гvн ухаантан Демокрит эд зvйлсийн мєн чанарын тухай" хэмээх алдарт найраглал туурвисан ромын зохиолч Лукреций нар эгэл хуваагдашгvй хэсгийн тухай таамаглалыг дэвшvvлж байсан билээ.

2013/06/28

Нүүрсний химичдийн гарын авлага ^^




 Энэхүү ном нь "Нүүрсний бүх төрлийн хими, физик шинжилгээг хэрхэн яаж хийх болон багаж төхөөрөмжийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл" -ийг та бүхэнд өгөх болно. 

2013/06/08

ШУТИС "Нефть хийн аж үйлдвэрийн үндэс" номыг хүргэж байна


Энэхүү ном нь зохиогчийн эрхээр хамгаалагдсан бөгөөд уншиж мэдлэг хурааж болох боловч татаж авах боломжгүй болно.

Өмнох үг
Манай улсад 1990-ээд оны эхнээс эх орондоо нефтийн инженерүүдийг бэлтгэж эхэлснээс хойш эдүгээ хүртэл 10 гаран жилийн хугацаа өнгөрчээ. Мэргэжлийн зөвхөн эх хэл дээр тодорхой ямарч ном сурах бичиг ховор байгаа нь энэ чиглэлийн мэргэжилтнүүдийг бэлтгэхэд учирсан гол бэрхшээлүүдшийн нэг байв. Нэн ялангуяа мэргэжлийн чиг баримжаагаа сонгож, анх танилцаж буй оюутан сурагцагчдад нефть хийн салбарын зорилго, бүтэц, үйл ажиллагааны талаар суурь ойлголтуудыг өгөхөд мэргэжлийн суурь ухаааны сурах бичиг зайлшгүй шаардлагатай болсон билээ.

2013/06/07

ДОКТОР, ДЭД ПРОФ.Д.Монхообор "Нефть хими" номыг та бүхэндээ хүргэж байна


Энэхүү ном нь нефть химийн чиглэлээр мэргэжил эзэмшиж буй болон эзэмшсэн хүмүүст мөн эрдэм шинжилгээний ажилтан, судлаачидад маш чухал гарын авлага болох юм.



                                                       Энд дарж номыг үзнэ үү



Нефть, хий нь дэлхийн эдийн засагт онцгой байр эзэлдэг. 1980-аад онд дэлхийн эрчим хүчний хэрэглээний 2/3-ыг нүүрсустөрөгчийн түлшээр, талаас илүү хувийг нь зөвхөн нефтиэр хангаж байв.
Нефть болон газар дээрх нефтийн гаралтай бүтээгдэхүүн болох асфальт, битум нь хүн төрөлхтөнд эрт дээр үеэс мэдэгдэж байсан юм. Анхандаа түүнийг асаагч хольц болгон хэрэглэдэг байжээ. Эртний Египет, Римд зам, барилгын ажилд барьцалдуулагч, ус чийг тусгаарлагч материал байдлаар нефть, асфальт, битумыг ашиглаж байв. XVIII зууньГ Төгсгөл болоход нефтийн анхан шатны боловсруулалтын бүтээгдэхүүн болох керосин орон сууц, гудамж талбайн гэрэлтүүлэгт, XIX зуунаас дотоод шаталтат хөдөлгүүр зохион бүтээсний дараа тээврийн хэрэгслийн түлш шатахуун байдлаар өргөн ашиглагдах болсон юм.
^ Нефть нь каустобиолитын төрөлд хамаарах шингэн шатамхай эрдэс юм. Чулуун ба хүрэн нүүрс, занар, хүлэр, мод г.м. шатах ашигт малтмалын бусад төрлүүдтэй харьцуулахад нефть нь олборлох, тээвэрлэхэд хялбар, харьцангуй хямд төсөр хялбар аргаар боловсруулж олон төрлийн чухал бүтээгдэхүүнийг гарган авч болдгоороо давуутай юм.
Аливаа улс гүрний эдийн засаг нь бусад бүтээгдэхүүнтэй харьцуулахад нефть болон нефтийн бүтээгдэхүүнээс асар ихээр хамаарна. Тиймээс нефтийг үйлдвэрийн аргаар боловсруулж эхэлснээс хойш өнөөг хүртэл олон улсын хоорондын мөргөлдөөн тэмцэл, дайн дажин зэрэг олон хурц асуудЛын гол шалтгаан нь нефть болсоор ирлээ.
Өнөөгийн байдлаар дэлхий даяар олборлож байгаа бүх нефтийн 80-90 хувийг төрөл бүрийн түлш шатахуун, тос, тосолгооны материал болгон баповсруулж байгаа ба органик синтезийн түүхий эд байдлаар нефтийг ашиглах нь мөн багагүй ач холбогдолтой юм.
Сүүлийн 30 жилд нефтийг боловсруулж органик синтезэд ашиглах чиглэл үлэмж хурдацтай хөгжиж байна. Боловсруулж байгаа бүх нефтийн 10 орчим хувийг химийн түүхий эд байдлаар ашигладгийн ихэнх нь нефтийн хөнгөн фракц болох бензин ба нефть боловсруулалтын хий юм. Хуванцар материал, каучук, нийлэг мяндас, гадаргуугийн идэвхит ба угаалгын бодис, бордоо, олон төрлийн эм, хөдөө аж ахуйн хортонтой тэмцэх бодис бэлдмэлүүд (пестицид)- ийг үндсэндээ нефтийн түүхий эд ашиглан үйлдвэрлэж байна.
Нефтийг органик синтезийн түүхий эд болгон ашиглах болсноор түүний найрлага, шинж чанарыг гүнзгий судлах, нефть боловсруулах аргыг боловсронгуй болгох ба шинээр боловсруулалтын аргыг бий болгох шаардлага зүй ёсоор тавигдсан юм.
Нефтийн шинжлэх ухаан бий болж өсөж хөгжихөд оросын эрдэмтэн, инженерүүд их үүрэг гүйцэтгэснээр барахгүй бусад улс оронд ч нефтийн онол практикийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлоход эрдэмтэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ нь орос оронд химийн шинжлэх ухаан өндөр хөгжилд хүрсэн байсантай холбоотой юм. Нефтийн хими нь үүсэж буй болох үеэсээ Менделеев, Бутлеров мэтийн оросын алдарт химичдийн үзэл онолд тулгуурласан юм.
Нефтийн найрлагыг тодорхойлох асуудалд эрдэмтдийн анхаарал их төвлөрсөн юм. Тухайлбал, Менделеев нефтиэс пентан ба гексаныг анх ялган авсан. Бейльштейн, Курбатов нар нефтийн бага температурт буцлах фракциас ханасан нүүрсустөрөгчийн шинж чанарыг илэрхийлдэг СпН2п гэсэн ерөнхий томъёотой нэгдлүүдийг олж тодорхойлсон. Марковников, Оглоблин нар кавказын нефтиэс дээрх шинжтэй нэгдлүүүдийг их хэмжээтэйгээр ялган авч эдгээрийг нафтенууд гэж нэрлээд цагираг нүүрсустөрөгчдийн шинэ анги бүлэг болохыг анхлан тогтоожээ.
АНУ-д нефтийн найрлага бүтцийг системтэй судлах асуудлыг 1928 оноос Америкийн нефтийн институтын V!


геслийн хетөлбөреөр Р.Вешборн, Ф.Госсини, Б.Мейер нар эхлэн гүйцэтгэсэн. Нефтийн тухай шинжлэх ухаанд Шорлеммер, Энглер, Уотерман, Флюгтер, Ван Нес, Ван Вестен, Абрагам, Айзенгер, Бестужер г.м. эрдэмтэд их үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Нефтийн найрлага бүтцийг судлах ухаанд 20-р зууны 60-аад оны эхнээс физик-химийн анализын өндөр мэдрэх чадвартай шинэ багаж төхөөрөмж, аргууд нэвтэрсэн нь их түлхэц боллоо. Үүнд оросын ботаникч Цветийн нээсэн хроматографийн арга нь нефтийн нүүрсустөрөгчдийн хольцыг ялгахад өргөн ашиглагдаж эхэлсэн юм.
Сүүлийн 20 жилд нефтийн бензиний фракцид байдаг бүх нүүрсустөрөгчдийг нэг бүрчлэн ялган тодорхойлж гаргасан ба нефтиэс нийтдээ 1000 гаруй нэгдлийг танин тодорхойлоод байна.
XIX зууны 70-аад оны дунд үеэс оросын эрдэмтэн Летний модны нүүрс болон бусад материалын байлцаатайгаар нефть болон нефтийн бүтээгдэхүүнд өндөр темлератур хэрхэн нөлөөлөхийг судалж нефтийн пиролизоор ароматик нүүрсустөрөгчдийг гаргах арга боловсруулсан юм. Энэ нь инженер Шухов, Никифоров нарын боловсруулсан нефтийн крекинг-процессийн үндэс суурь болж өгсөн юм. Мөн төрөл бүрийн катализатор дээр нефтийн фракцийг крекинг-задралд оруулах, гидрогенжуулах, дегидрогенжуулах урвалын дүнд ароматик нүүрсустөрөгч, нафтен, бага молекулт олефин, нефтийн кокс зэрэг бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэн гаргасан нь нефтийг зөвхөн шатахууны зориулалтаар бус химийн үйлдвэрийн түүхий эд болгон боловсруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэлээ.
Мөн алкенийг поЛимержуулах (Бутлеров), хөнгөнцагааны хлорид, бромидын байлцаатайгаар нефтийг задлах (Густавсон), нүүрсустөрөгчийг нитрожуулах (Коновалов), нүүрсустөрөгчдийн катализаторт хувирлууд (Зелинский) зэрэг судалгаа шинжилгээний ажлууд нь нефтийн химийн шинэ чиглэл болох нефть-х имийн синтезийн үүсэл хөгжилд чухал түлхэц болсон юм.
Нефтийн химийн хөгжлийн өнөөгийн шатанд эрдэмтдийн анхаарал төвлөрөх гол асуудлууд нь нефть ба түүний фракциудын найрлага бүтцийг улам нарийвчлан судлах, нефтийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд катализатор болон устөрөгчийн даралтан дор хувирч өөрчлөгдех зүй тогтол, нефть, нефтийн бүтээгдэхүүнийг ашиглах үеийн экологийн асуудлыг судалж шийдвэрлэх явдал мөн.
Олон оронд нефтийн химийн судалгаа, боловсруулах технологийн шинэ чиглэл, аргыг бий болгох талаар шинжлэх ухаан технологийн удаан хугацааны хөтөлбөрүүд хэрэгжиж байна. Нефтийн найрлага, бүтэц, боловсруулах, олборлох аргын талаар гарч байгаа ололт амжилтыг 4 жил тутамд 1 удаа болдог олон улсын нефтийн их хурал болон бусад ШУ- ны хурал, симпозиумуудаар хэлэлцдэг уламжлал тогтоод байна.
Монголын нефтийн эрэл, судалгаа: Монголын дорнодын Тамсаг орчимд 1889-1900 онд В.Поливин, А.Познеев, Г..Потанин, Кембель нар геологийн судалгаа хийж байжээ.
1922-1925 онд Монголд ажилласан Америкийн байгалийн түүхийн музейн экспедицийн бүрэлдэхүүнд ажилласан Колумбын их сургуулийн профессор Х.Беркей, геологич С.Моррис нар "Монголын геологи" гэсэн тайландаа Дорноговийн тунамал хурдсыг илрүүлж нефтийн орд байна гэсэн таамаглал дэвшүүлсэн байна.
1931 онд Америкийн судлаач Д.Д.Теннер Дорнод Монголын хайгуулын ангийн ажлын тайландаа "Ондай- Сайр" гэж нэрлэсэн тунамал хурдас нефть агуулагч байж болзошгүй гэж бичжээ.
1940 онд Монголын Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн ахмад геологич, доктор Ж.Дүгэрсүрэн, Зөвлөлтийн геологич Ю.С.Желубовский нар Дорноговийн нефтийн илрэл дээр өрөмдөж 4,5 метрийн гүнээс нефтийн үе илрүүлжээ.
1949 онд "Монгол нефть" трест байгуулагдан 40-өөд оны суүлчээс 50-иад оны дунд үе хүртэл эрчимтэй судалгаа
ипуулж Дорноговь, Нялга, Чойбалсан, Мандалговь, ( амсагийн сав газруудад 100 гаруй эерэг бүтэц илрүүлэн пзрын тосжилтын үнэлгээ өгчээ. Үүний дүнд Зүүнбаян, I [агаан-Элсний ордыг илрүүлсэн байна.
Зүүнбаянгийн нофть боловсруулах үйлдвэр 1950 оны 1?-р сард ашиглалтанд орж 1960-аад оны дунд үе хүртэл Зүүнбгянгийн ордод ашиглалт язуулж 600-аад мянган тн нефть олборложээ.
Мөн Цагаан-Элсний ордод хайгуул явуулж нөөцийг тогтоссон байна. Тухайн уед Зүүнбаянд 2,7 сая. Цагаан- ЭлсниП срд::^ 3,5 с: тн.    'с- 6,0 сая тн. нс4~ийн НӨӨЦ
оайна гэж тооцоолж байжээ
Зүүнбаянгийн ордын олборлогдох нөөц багасаж, Цагаан-Злсний ордын нөөц төдийлен арвитай биш, Дорнод, Нялгын сав газруудад хийгдсэч судалгаагаар тодорхой орд тогтоогдоогүй, манай орны чефть өтгөн царцанги учир олборлох боловсруулахад хүндрэлтэй, өртөг зардал өндөртэй байсан зэрэг шалтгаанаар Зүүнбаянгийн боловсруулах үйлдвэр "969 снд хаагджээ. 1968 оны байдлаар Зүүнбаянгаас ердөө 7,8 мянган тонн нефть олборлож ЗХУ-аас 52,2 мянган тн нефть импортоор авч боловсруулан автобензин 16.3 мянган тн, дизелийн түлш 9,9 мянган тн, кокс 1,6 мянган тн, мазут 25 мянган тн-ыг үйлдвэрлэж байжээ.
Цаг үеийн шаардлагаар 1980-аад оны сүүлч 1990-ээд оны эхээр манай оронд нефтийн судалгаа дахин сэргэж нефтийн 13 муж, 59 сав газар ялгагдаж 22 талбайд судалгаа, олборлолтын ажил хийлгэхээр тендер зарласан байна (Зураг 1).
1993 оноос хойш Тамсагийн сав газар тухайлбал Дорнод, Сүхбаатар аймгийн нутгийн хэсгийг хамрах «Тосон- Уул XIX». «Матад XX», «Тамсаг XXI». «Буйр XXII», Дорноговь, Өмнөговь аймгийн нутгийн хэсгийг хамрах «Галба XI», гэрзэт талбайнуудад гүйцэтгэгчээр ажиллаж буй АНУ-ын СОТАМО компани 16 цооног өрөмдөж 5990 тууш км-т хоёр хэмжээст, 134 ам километрт гурван хэмжээст чичирхийллийн судалгаа хийжэ
ТОСОН УУЛ XIX                      - 10460 кмг

XIX ТАЛБАЙН ӨРГӨТГӨЛ - 3344 км^
Байгуулсан бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ Хэлэлцээ хийгдэж байгаа Нээлттэй
XIX. XX талбайн өргөтгөл Судалгаа хийгдэж буй талбай Экспортлох боомтууд
Зураг 1. Монгол орны нефтийн хэйгуулын талбойнууд.
Дорноговийн сав газарт «Цагаан-Элс XIII», «Зүүнбаян XIV», «Төхөм X», «Тариач XV», гэрээт тапбай- нуудад АНУ-ын «Нескор энержи», Австралийн «Рок ойл», Канадын «Галф Канад» компаниуд дөрвөн цооног өрөмдөж 2475 тууш км газарт чичирхийллийн судалгаа явуулж байна.
1995 оны 4-р сард «Тосон-Уул XIX» талбайн хоёр дахь цооногт өрөм тавьж 2744 метрийн гүнд нефтийн давхаргад хүрсэн нь Зүүнбаянгийнхаас чанараар илүү шингэн нефть гарчээ.
Тамсаг, Дорноговийн сав газрын туршилтын явцад олборлосон болон нийтдээ 50 гаруй мянган тонн газрын тосыг БНХАУ-д экспортолсон байна.


1998 онд АНУ-ын «Экспоронет» компани Баянхонгор, пмшновь, Дундговь, Өверхангай, Говь-Алтай аймгийн мумийм хэсгийг хамрах IV, V, VI, VII, VIII гэрээт талбайн КИКМ ам километр газарт агаарын соронзон зураглалын ( уд.шгаа хийж, БНХАУ-ын «Америкэн Дезерт Ойл» компани Увс, Завханы нутгийн хэсгийг хамрах Хар-Ус-И гэрээт тпбайд хайгуулын ажил эхэлсэн байна.
Өнгөрсөн хугацаанд Монголын инженер, м 1[>гэжилтнүуд импортын нефтиэр ажиллах боловсруулах үилдвэр байгуулах техник эдийн засгийн үндэслэл гюловсруулж тооцоо гарган санал дэвшүүлж байжээ. 1у?<айлбал, 1974, 1979 онд инженер Ц.Багмид, Н.Осоржин, 11 Сосорбарам нар жилд 2 саяас доошгүй тонн нефть Гюловсруулах хүчин чадалтай импортын ба дотоодын пофтиэр ажиллах завод байгуулах санал, 1992 онд «Монгол шзрын тос» компанийн мэргэжилтнүүд жилд 600 мянган юнн нефть боловсруулах цогцолбор байгуулах төсөл Ооловсруулсан ч хөрөнгийн эх үүсвэр болон бусад шалтгаанаар хэрэгжээгүй байна.
Харин 2001 оны 6-р сард Орхон аймагт жилд 50 мянган тонн нефть боловсруулах хүчин чадалтай Монгол- Киргизийн хамтарсан бага оврын нефтийн үйлдвэр ашиглалтанд орлоо. Тус үйлдвэр нь Завхан, Хөвсгөл, Орхон, Архангай аймгийн зарим сумдыг автобензинээр, Эрдэнэт үйлдвэрийг дизелийн түлшээр, Эрдэнэтийн дулааны цахилгаан станцын нэг ээлжийг жилийн турш мазутаар хангах болоцоотой юм. Өөрөөр хэлбэл, өнөөгийн түвшинд манай улсын нефть бүтээгдэхүүний хэрэгцээний 14-15 хувийг хангана.
Монголын нефтийн нөөцийн талаар В.Я.Широков тэргүүтэй Зөвлөлтийн мэргэжилтний хэсэг 1980-аад онд «Монгол оронд үйлдвэрлэлийн ач холбогдол бүхий нефтийн орд байх боломжгүй» гэж дүгнэсэн, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан П.Очирбат 1996 онд «Эх орныхоо хэрэгцээг 300 жил хангахуйц нефтийн нөөц Монголд байх боломжтой» гэж мэдэгдсэн, Америкийн геологич У.Пентилла «Монголын нефтийн нөөц 3,5-6,0 тэрбум орчим баррель байх» гэж хэлсэн зэрэг нь бүгд таамаглал юм.
Нефтийн ордын нөөцийг тогтоох нь амаргүй бөгөөд эрэл хайгуул, судалгааны ажил эрчимтэй хийгдвэл үр дүн нь их удахгүй харагдана гэдэгт итгэлтэй байна.
1-Р БҮЛЭГ. НЕФТЬ, ХИЙН АЖ ҮЙЛДВЭРИЙН ТУХАЙ ҮНДСЭН ОЙЛГОЛТ
1.1. Орчин үед нефть ба хийн үүрэг
Орчин үеийн эдийн засагт эрчим хүчний нөөц шийдвэрлэх үүрэгтэй. Улс гүрэн бүрийн үйлдвэрлэх хүчний хөгжлийн түвшин нь эрчим хүчний нөөц боломжоо хир ашиглаж байгаагаар нь үндсэндээ тодорхойлогдоно.
Эрчим хүчний нөөцийн үндсэн төрөлд нүүрс, нефть, байгалийн хий, усан цахилгаан энерги, цөмийн энергийг хамааруулдаг. Дэлхийн эрчим хүчний нөөцийн олборлолтын үндсэн бүтэц дараах байдлаар өөрчлөгдөж иржээ (29,5 мянган кДж/т дулаан ялгаруулах чадвартай нөхцөлт түлш гэдэг нэгжид шилжүүлэн тооцсоноор), тэрбум тонноор:


Үүнээс харахад нефть, байгалийн хий нь 1960-аад оны үеэс эхлэн дэлхийн эрчим хүчинд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн байна. ХБНГУ, Их Британи зэрэг оронд эрчим хүчний нөөцийн нийт хэрэглээний 55-60%, АНУ, Японд 75-80%, ОХУ-д бараг 90 шахам хувь нь нефть, байгалийн хий болж байна.
Нефть, хийн давуу тал нь олборлох өртөг бага, түлш болон химийн түүхий эд зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн гарган авч хаягдалгүй боловсруулах боломжтой байдагт оршино. Гэвч нефть, хийн нөөц хязгаарлагдмал юм. Нүүрс, шатдаг занар, битумт элсний нөөцөөс хавьгүй бага нөөцтэй. Нөөц нь бага боловч олборлолт харьцангуй их байдаг:

Энэ байдлаар үргэлжилбэл XXI зууны төгсгөл гэхэд дэлхийн нефтийн нөөц дуусах төлөвтэй байгааг эрдэмтэн мэргэжилтнүүд тооцоолон гаргаж байна.
Нефть нэгэнт эрчим хүчний гол түүхий эд болох учраас түүний эдийн засгийн болон улс төрийн ач холбогдол нь эрс өслөө. Улс бүр өөрийн нефтийн нөөцтэй байх, нефть ба нефтийн бүтээгдэхүүнийг экспортлох асуудлыг зохион байгуулах бололцоо нь тус улсын эдийн засгийн ба нийгмийн хөгжлийг хурдасгахад түлхэц болно. Түүнчлэн нефтийн үнэ хэлбэлзэх явдал нефть олборлогч орнууд, импортын нефтиэр ажилладаг үйлдвэртэй орны эдийн засгийн бодлогод хүчтэй өөрчлөлтийг оруулдаг.
Дэлхийн II дайны дараа АНУ-ын нефтийн монополь ноёрхдог олон улсын нефтийн байгууллага нефтийн үнийг тулгаж байлаа. Тэр нь хөгжиж байгаа орнбос нефтийг харьцангуй хямдаар худалдан авч (1970 онд 1м3 нефтийг 22$-оор) нефтийн бүтээгдэхүүнээ нефть импортлогч орнуудад харьцангуй өндөр үнээр өгдөг байлаа. Энэ нь хөгжиж буй орнуудын хувьд нефтийн монопольтой тэмцэх, өөрсдийн улс төрийн сонирхлыг хамгаалах, нефть экспортлох нэгдсэн бодлого явуулах зорилгоор 1960 онд ОГ1ЕК буюу нефть экспортлогч-орнуудын байгууллагыг байгуулахад хүргэсэн юм. ОПЕК-т Ирак, Иран, Кувейт, Саудын Араб, Катар, Абу-Даби, Венесуэл, Индонез, Ливи, Нигер, Алжир, Эквадор улсууд ордог. ОПЕК-ийн орнууд 1972-1973 онд нефтийн монопольтой тэмцэж нефтийн үнийг 4 дахин өсгөж чадсан юм. Энэ нь нефть имлортлогч нилээд орны хувьд нефтиэр дутагдахад хүргэж эрчим хүчний буюу нефтийн хямралд хүргэсэн.
Барууны зарим орнууд өөрийн түүхий эдийг ашиглах (нүүрс, нефть), нефть бүтээгдэхүүнийг хэмнэх, бусад төрлийн эрчим хүчний нөөцийг (нар, салхи, цөмийн, геотермаль) ашиглах зэрэг бодлого явуулсны дүнд дэлхийн зах зээлд нефтийн үнэ нилээд буурсан юм. 1980 оны байдлаар 1м3 нефть 190$ байсан бол 1987 онд 113$ болсон байна.
Хуучин ЗХУ нь зөвхөн өөрийн хэрэгцээг өөрийн нефтиэр хангаад зогсохгүй хуучин ЭЗХТЗ-ийн гишүүн орнууд мөн бусад нилээд орныг нефтийн бүтээгдэхүүнээр хангаж байлаа, ЗХУ задарсны дараа энэ байдал нилээд өөрчлөгдсөн боловч ОХУ одоо гадаадаас нефть импортлоогүй, нефть бүтээгдэхүүнээ экспортлож байна.
1.2. Нефтийн үндсэн бүс нутаг
Хайгуул шинжилгээгээр тогтоогдсон дэлхийн нефтийн нөөц 90-95 тэрбум тонн, таамагласан нөөц нь 250- 270 тэрбум тонн юм. Нефтийн орд газрууд дэлхийн янз бүрийн орнуудад байх боловч түүний тархалт нь улс орон, бүс нутгаар харилцан адилгүй, жигд биш юм. Хамгийн том нефтийн ордууд нь Ойрхи ба Дундад Дорнотын арабын орнууд (Саудын Араб, Кувейт, Ирак), Хойд африк (Ливи, Алжир) түүнчлэн Иран, Индонез, Хойт ба Өмнөт америкийн зарим районд байдаг. Дэлхийн нефтийн 85 илүү хувийг бүх нрдын 5 орчим хувийг эзэлдэг том ордуудаас олборлож ПйИна. 500 сая тн-оос илүү одборлогдох нөөцтэй нефтийн нрд 30 байна. Дэлхийн хамгийн том нефтийн ордуудад Сйудын Арабын Гавар (олборлогдох нөөц нь 10,1 тэрбум Сафани-Хафжи (4,1 тэрбум тн), Манифа (1,5 тэрбум тн), Куиейтийн Бурган (9,9тэрбум тн); Венесуэлийн Боливар (4,8 Ырбум тн), Лагунильяс (1,5 тэрбум тн); Иракийн Румайл (2,7 трбум тн), Киркук (2,2 тэрбум тн); Ираны Ахваз (2,4 тэрбум щ), Марун (2,2 тэрбум), Гачсаран (2,1 тэрбум), Жари (1,9 |;»рбум); Мексикийн Чиконтенек (1,6 тэрбум тн) зэрэг орж Сшйна. Мөн ОХУ, Казакстан, Азербайджан, Украйн, Кжлорусс зэрэг хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан үлсуудад нефтийн нөөц их бий.
Газрын гүнээс нефтийг үйлдвэрийн аргаар олборлох лсуудал XIX зуунаас эхэлсэн юм. XX зууны 2-р хагаст маш хурдацтайгаар өсчээ. 1950-1975 онуудад дэлхийн нефтийн олборлолт 10 жил дутамд хоёр дахин өсөж байснаа дараа нь нефть олборлолт эрс багассан юм.
Байгалийн хийн хувьд хайгуулаар тоггоосон дэлхийн нөөц нь 60 трлн.м3, таамагласан нөөц нь 200 трлн.м3 юм. Байгалийн хийн маш том орд ОХУ-ын Баруун Сибирьт (Уренгой, Харасаве, Ямбург), Дундад Азид (Газли, Шатлык), АНУ-д (Панхандл-Хьюготон), Алжир (Хасси-Рмель), Иран (Парс, Канган)-д байдаг.
Дэлхий даяар жилд дунджаар 1,5 трлн.м3 байгалийн хий олборлодог.
1.3. Нефть, хийг олборлох ба боловсруулах
Нефть нь газрын гүнд хэДэн мл3-ээс хэдэн тэрбум мэзлэхүүнтэйгээр хуримтлагдан оршино. Практикийн ач холбогдлоор бол элсэрхэг ба шохойн чулуу мэтийн нүх сүвэрхэг, сэвсгэр хурдаст хэдэн мянга түүнээс илүү тн нефть шингэсэн байдалтай байх чухал юм. Нефтийн хуримтлал нь 500-3500 м-ийн гүнд байх боловч үндсэн хэсэг нь 800-2500 м-ийн гүнд байдаг.


Нефтийн нөөцийг илрүүлэх, нөөцийг тооцоолж аргах, үйлдвэрийн аргаар боловсруулахад бэлтгэхийн тулд нефтийн хайгуулыг хийнэ. Хайгуул нь 2 хэсэгтэй. Эрлийн ба хайгуулын гэсэн. Эрлийн шатанд геологийн, аэросоронзон, фавиметрийн шинжилгээ хийн зураглал зохионо. Үүний цараа хайгуулын ерөмдлөг хийнэ. Эрлийн үе шатны үр дүн нс шинэ ордын нөөцийг урьдчилан үнэлэх явдал юм. Хайгуулын (тандах) үе шатанд нефтийн хуримтлалын хил язгаарыг гаргаж хөрсөн доорхи хэсгийн нефть, хийгээр хир злбэг байгааг гаргаж өгнө.
Анхандаа нефтийг олборлох нь задгай усан сангийн »адаргуугаас ялгаж авах худгийн, элс, шохойн чулуунаа унгаах аргаар гаргаж байлаа. Нефтийн худагнууд малтаад орхидог байв.
XIX зууны дунд үеэс нефтийн ерөмдлөгийн цамхгаас механик аргаар олборлодог болсон юм. Анхны нефтийн ,,амхаг АНУ-д 1859 онд, Орост (Кубанд) 1864 онд өрөмдөгдсөн юм=


Хөрсийг бутлах, сийрэгжүүлэхээс шалтгаалан цохих •\о эргүүлэх өрөмдлөг гэж хуваадаг. Гусгай цохиураар хөрсний чулуулгийг цохиж бутлаад бутарсан чулуулгийг цээш гаргадаг Эргүүлэх өрөмдлөг гэдэг нь хөрсний гулуулгийг тусгай өрмөөр өрөмдөж чулуулгийг нунтаглана. Зрөгидлог хийх гэдэг нь хүнд ермийн суурь машины отационар төхөөромж бөгөөд эхлээд суурь машинд орөмдлөгийн нэг хоолойг хийнэ Гүн нь нэмэгдэх дутам ^инэ хоолой нэмэх ба нэг хсюлойн урт нь 6-10 метр байна Нунтаг хөрс шороог гаргахын тулд цамхагийг шаварлаг үсг/эпаар утаанп Газрын гүнээс нефтийг гаргахдаа 2 : нзын эрчим хүчийг ашиглаж болно. Нефть бүхий хөрс шорооны еөрийн пластын энерги ба гаднаас ямар нэг ;ргаар цамхагт өгч байгаа энергийн хүчээр гаргана. Пластын энергийг ашиглах аргыг оргилууурын арга гэнэ. Ашиглалтын эхнии үед пластын энерги их үед оргилуурын •ргыг ашиглана. Гаднаас өгсөн энергиэр нефтийг хөрсөн дээр гаргах аргыг механик арга гэнэ. Механик арга нь смпрессоро;н 6а насосын гэсэн 2 янз байна. Компрессорын мдэг нь цамхагт хий шахах ба үүний дүнд нефтийн нягт Ппюсч ингэснээр шингэн нь. газрын гадаргуу дээр урсан I ярох хөделгөөнд орно.
Насосын арга гэдэг нь янз бүрийн аргаар дамжуулсан энөргийн хүчээр ажиллах насосыг тодорхой гүнд оруулж Опйрлуулна. Дэлхийн нефть олборлогч ихэнх орнуудад шганган насосыг ашиглаж байна.



Штанган насосоор нефтийг татаж гаргах зарчим нь газрын гүнд дотроо цилиндр ба сорогч клапантай (1) төмөр хоолойг зоож өгөх явдал юм. Цилиндр дотор шахах клапантай (2) плунжер дээш доош ээлжлэн хөдөлнө. Плунжерийн хөдөлгөөнийг цахилгаан хөдөлгүүр тахир голт шатуны механизмаар гүйцэтгэнэ. Плунжер дээш хөдлөх үед шахах клапан хаагдаж сорох клапан онгойно. Плунжер доошоо хөдлөх үед сорох клапан нь хаагдаад шахах клапан нь онгойно. Ийм хөдөлгөөн олон дахин давтагдах үед нефть дээш өргөгдөн (3) цоргоор газрын гадаргуу дээр гоожиж гарна. Гүний штанган насос нь 200-400 м гүнд 500м3/хоног бүтээмжтэй атлаа гүн нь 3200 м хүрэх үед бүтээмж нь 20 м3/хоногоос хэтэрдэггүй.
Нефтийн олборлосон хэмжээг анхны нөөцийн хэмжээнд харьцуулсан харьцааг нефть өгөмжийн коэффициент гэнэ. Нефть өгөмжийн коэффициент нь нефть агуулагч үе давхаргын бүтэц, байрлал, чулуулгийн шинж төлөв, нефтийн шинж чанар, боловсруулалтын арга зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаална. Нефтийг олборлоход ууссан хийн, хий шахах, ус шахах зэрэг олон янзын горимыг ашиглана. Ус шахах горимоор ажиллах үед нефть өгөмжийн коэффициент өндөр байдаг. Усыг нефтийн тогтоцыг тойруулах, хүрээлэх, дотор нь гэх мэтээр шахаж гаргана. Гэхдээ нефтийн геологийн бүх нөөцийг бүрэн ^шиглах боломжгүй ба сайн нефтьтэй нөхцөлд хагас хувь нь, зууралдамхай нефтьтэй тохиолдолд 85 хүртэл хувь нь олборлогдолгүй үлдэнэ. Сүүлийн үед шахаж байгаа усанд ГИБ, полимер, уусгагчийг холиод эмульс байдлаар шахах шинэ аргыг ашигласнаар нефть өгөмжийн коэффициентийг 10-30% нэмэгдүүлэх боломжтой болсон. Нефтийн тогтоц руу ГИБ нэмсэн усыг шахсанаар нефть-усны зааг дээрх гадаргуугийн таталцал багасч улмаар нефтийн хөдөлгөөн ихэсч усаар түрэгдэн гарах нь хурдасна. Үүнээс дутахааргүй эрчимтэй аргын нэг нь нефтийн тогтоц руу нүүрстөрөгчийн диоксид (С02) хийг шахах явдал юм. С02 нь нефтэнд уусаж түүний зууралдамхай чанар багасч эзлэхүүн нь ихэснэ. Ингэснээр нефть хөдөлгөөнд орж олборлоход хялбар болно. Мөн нефтийн тогтцод дулаанаар (халуун ус, уур г.м.) уйлчлэх замаар нефть өгөмжийг дээшлүүлж болно.
Олборлосон нефтийг боловсруулах, тээвэрлэхийн өмнө хий, механик хольц, ус, давсыг зайлуулах ёстой. Газрын гүнээс шууд гарч байгаа нефть нь дагалдагч хий (50- 100 м3/т), ус (200-300 кг/т), эрдэс давс (10-15 кг/т), механик хольцтой байна. Иймд нефтийг цуглуулах, тээвэрлэхэд бэлтгэхийн тулд урьдчилан усгүйжүүлэх, давсгүйжүүлэх, дагалдах хийг ялгах зэрэг олон үе шатыг дамжих резервуаруудад тунгааж байлгах ёстой.
Усгүйжүүлж давсгүйжүүлсэн нефтийг нефть дамжуулах хоолой буюу төмөр замаар нефть боловсруулах үйлдвэрүүдэд тээвэрлэнэ.
Шатдаг хийн орд нь дан хийн, хий-нефтийн (хийн байдалтай СГС4 хийнүүд нефтэнд ууссан), хий-конденсатын (хийнд шингэн нүүрсустөрөгчид ямар нэг хэмжээгээр шингэсэн) гэж хуваагдана.
Хий нь газрын гүнд тодорхой даралттай байх учир ихэвчлэн оргилуурын аргаар олборлоно. Хийн ордод өрөмдлөг хийсэн цамхгийн цоргыг нээхэд л хангалттай юм. Хийн орд нь 15-20 жилээр ажиллах боломжтой ба энэ хугацаанд бүх нөөцийн 80-90%-ийг олборлож болно. Олборлосон хийг тээвэрлэхийн өмнө механик хольц, усны уур, хүнд нүүрсустөрөгчдөөс нь цэвэрлэнэ.
Нефтийг анхны үед түлшний болон гэрэлтүүлгийн чиглэлээр ашиглаж байсан. Гэрэлтүүлэгт байгалийн нефтийг тэр чигээр нь ашигладаг байсан ч тортог ихтэй байснаас зөвхөн хөнгөн тунгалаг нефтийг ашиглаж эхэлсэн. Ийм тунгалаг нефть төдийлөн их.байгаагүйгээс нефть нэрэх бүдүүлэг төхөөрөмжийг ашиглан нефтийг нэрдэг болжээ. ОХУ-д 1821 -1823 онд Хойт Кавказад Моздок хотын ойролцоо ах дүү хоёр Дубинин үйлдвэрийн аргаар нефтийг нэрэх төхөөрөмж бүтээжээ. Англид 1848 онд, АНУ-д 1860 онд Пенсильвани мужийн Титусвилле хотод нэрлэгийн төхөөрөмжийг зохион бүтээжээ. Анхны нэрлэгийн төхөөрөмжүүд нь нефтиэс зөвхөн гэрэлтүүлгийн керосин гаргаж ашиглаад хөнгөн бензиний фракц ба нэрлэгийн хүнд үлдэгдэл-мазутыг ашиглах аргыг мэдэхгүй байсан учир шатаачихдаг байлаа.
XIX    зууны 80-аад оны дунд үеэс мазутыг уурын тогооны түлш болгон ашиглах төхөөрөмж бүтээгджээ. 1876 онд оросын эрдэмтэн Д.И.Менделеев мазутаас тосолгооны масло гаргах аргыг үндэслэжээ. Энэ үеэс ургамал амьтны гаралтай тосолгооны түрхлэг тосыг нефтиэс гаргаж ашиглах болсон юм.
1890 онд оросын инженер В.Г.Шухов, С.П.Гаврилов нар тасралтгүй ажиллагаатай нэрлэгийн төхөөрөмж зохион бүтээсэн ба 1910 оноос хойш тасралтгүй ажиллагаатай нэрлэгийн төхөөрөмж дэлхийн олон оронд өргөн тархсан юм.
Нефть боловсруулах аж үйлдвэрийн хөгжлийн эхний шатанд зовхөн анхнаасаа нефтэнд байсан бодисуудыг ялгаж салгах маягаар анхан шатны нэрлэг хийх замаар боловсруулалтыг явуулдаг байв. Цаашдаа бензин, керосин, дизель түлш зэрэг үнэт бүтээгдэхүүний гарцыг нэмэгдүүлж чанарыг сайжруулахын тулд нефть боловсруулалтын хоёрдогч процессийг өргөн ашиглах боллоо. Эдгээр процесс нь анхдагч нэрлэгээр нефтиэс ялгасан бүтээгдэхүүнийг дулааны ба химийн үйлчлэлд оруулах явдал юм.
Нефть боловсруулалтын хоёрдогч процессийн онолын үндсийг боловсруулж үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх ажил XX зууны эхний хагаст эхэлсэн юм. Нефтийн хүнд фракцийн дулааны крекингээр бензин үйлдвэрлэх үндсэн зарчмыг судалж 1913 онд АНУ-д газойлын фракцийг даралтанд дулааны крекингэд оруулах анхны төхөөрөмж ашиглалтанд орсон юм.
XX   зууны 20-30-аад онд автомашины хөдөлгүүрийн шахалтын зэрэг ихэссэнтэй холбоотойгоор бензиний детонаци эсэргүүцэх чадварт өндөр шаардлага тавигдах болсон юм. Өндөр октант бензин гаргаж авахын тулд нефтийн дунд фракцийн катализаторт крекинг, ханаагүй нүүрсустөрөгчдийг изобутанаар алкилжуулах, С3д алкенийг полимержуулах зэрэг процессыг ашиглах болсон юм.
XX зууны 2-р хагас нь нефть боловсруулах аж үйлдвэрийн түргэн хөгжпийн үе болсон юм. Энз хугацаанд АНУ, Япон, ОХУ, Франц, Итали, Их британи зэрэг улсуудад нефть боловсруулах хэмжээ эрс өсч нефть боловсруулалтын шинэ хоёрдогч процессууд нэвтэрч эхэлсэн юм. Цагаан алтан катализаторт риформинг, дистиллятын гидро-цэвэрлэгээ нэвтэрч түлш шатахууны үйлдвэрлэл, органик синтезийн нүүрсустөрөгчийн түүхий эдийн үйлдвэрлэл эрс нэмэгдсэн юм. Нефтийн түүхий эдийг ашиглаад нййлэг тосны хүчил, нийлэг слирт, полиолефин, нийлэг мяндас, нийлэг каучук, эрдэс бордоо үйлдвэрлэх явдал эрс нэмэгдлээ. Нефтийн түүхий эдийг ашиглах болсноор үр тариа, төмс, өөх тос зэрэг хүнсний бүтээгдэхүүнийг техникийн зориулалтаар ашиглах явдал багассан юм.
70-аад оны үеэс нефтийг боловсруулах нүсэр том хавсарсан төхөөрөмжүүд байгуулагдах боллоо. Жилд 1-2 сая тонн нефть нэрэх атмосферийн төхөөрөмжийн оронд 6- 8 сая тонн нефтийг давсгүйжүүлж, анхан ба хоёр дахь шатны нэрлэг хийх хавсарсан төхөөрөмж 300 мянган тонн чадалтай катализаторт риформингийн төхөөрөмжийн оронд 600-1000 мян. тн нефть боловсруулах чадалтай төхөөрөмж нэвтэрсэн юм
Нефть олборлолтыг зохистой, тогтвортой түвшинд байлгаж шингэн түлш шатахууны ба органик синтезийн аж үйлдвэрийн хэрэгцээг бүрэн хангахын тулд нефтийг зүй зохистой зөв зүйлд нь ашиглах нь чухал. Нефтийн боловсруулалтын бүтээгдэхүүнийг эрчим хүчинд тоног төхөөрөмжийн түлш байдлаар дулааны цахилгаан станцууд томоохон уурын зуухнуудад ашиглах явдлыг багасгах, түлш шатахуун тосолгооны материалыг хэмнэлттэй зарцуулдаг хөдөлгүүрийг зохион бүтээх, ашиглагдсан нефть бүтээгдэхүүнийг цуглуулж дахин ашиглах, үйлдвэрлэгч хэрэглэгчид нефтийн бүтээгдэхүүний хорогдлыг багасгах, нефтийг гүнзгий боловсруулах төрөл бүрийн'дулаан ба химийн аргуудын тусламжтайгаар нефтэнд анхнаас байснаас 1,5-аас 1,8 дахин их хэмжээний тунгалаг нефть бүтээгдэхүүнийг ялгаж авах шаардлагууд тулгарч байгаа юм.
Шингэн түлш шатахууны асуудлыг нефтийн биш түүхий эдээс (нүүрс, занар, байгалийн ба шахсан хий, хүчилтөрөгчит органик нэгдлүүд) гаргасан тохиолдолд нефть ба түүний фракцуудыг бүх боломжит органик синтезийн түүхий эд болгож ашиглах нь хамгийн үр дүнтэй байхсан. Хөгжингүй орнуудад нефть химийн хэрэгцээнд боловсруулж байгаа нефтийн дөнгөж 8-10%-ийг ашиглаж байна. Нефть химийн аж үйлдвэрийн хөгжлийн хурдац бусад салбараас үлэмж хурдацтай явж байна. Этилен, пропилен зэрэг доод алкенийг үйлдвэрлэхэд атмосферийн ба вакуум газойлийг оролцуулан нефтийн хүнд фракцийг ашиглах боллоо.
Нефтьхимийн сиитезийн салбарт ажилладаг мэргэжлийн эрдэмтдийн өмнө этиленоксид, фенол, изолрен, тосны хүчил зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн үр ашгийг (35-70%-иас хэтрээгүй) улам дээшлүүлэх зорилт тулгарч байна.
2-Р БҮЛЭГ. НЕФТИЙН НАЙРЛАГА, АНГИЛАЛ, ГАРАЛ ҮҮСЭЛ
2.1. Нефтийн фракцийн ба химийн найрлага
Нефть нь бага ба өндөр молекулт нүүрсустөрөгчид болон нүүрсустөрөгчийн бус бүрэлдэхүүнт дисперс систем юм. Энэ систем нь гадны хүчин зүйлийн нөлөөгөөр хувирч өөрчлөгдөх нарийн дотоод бүтэцтэй байдаг. Нефтийн найрлагад янз бүрийн бүтэц байгууламжтай олон зуун нүүрсустөрөгчид, мөн олон тооны гетероатомт нэгдлүүд олджээ. Тийм нийлмэл хольцыг дан бодис нэг бүрээр нь ялгах бололцоогүй бөгөөд нефтийн түүхий эдэд үнэлгээ өгөх, техникийн зориулалтаар ашиглахад ингэж ялгах шаардлага ч байхгүй юм.
Нефтийн чанарын гол үзүүүлэлт нь түүний фракцийн найрлага юм. Фракцийн найрлагыг лабораторийн нэрлэгээр тодорхойлох ба нэрэгдэх температур ихсэх үед тодорхой хэсэгт хувааж аваад хэсэг тус бүрээ фракц гэж нэрлэж байгаа юм. Фракц бүр нь буцалж эхлэх ба дуусах температураар тодорхойлогдоно.
Үйлдвэрлэлд лабораторийн арга шиг аажим уур- шуулах аргыг биш нэг удаа ууршуулаад дараа нь янз бүрээр хөргөж нэрэх ректификацийн аргыг ашиглана.
350°С хүртэл температурт нэрэгдэх хэсгийг тунгалаг фракц гэж нэрлэх ба тэдгээрийг цаашид ямар зорилгоор ашиглахаас нь хамааруулан дараах байдлаар хувааж нэрлэнэ:
б.э. (буцалж эхлэх) -140°С.................. Бензиний фракц
140°С-180°С........................................... Лигройны фракц (хүнд нафта)
140°С-220°С (180-240°С)....................... Керосины фракц
180-350°С (220-350°С, 240-350°С)..................................... Дизельфракц
(хөнгөн буюу атмосферийн газойль, солярка)
Тунгалаг фракцийг атмосферийн ба бага зэрэг даралтанд нэрнэ.
Тунгалаг фракцийг нэрж салгасны дараахь үлдэгдлийг (350°С-ээс дээш температурт буцлах) мазут гэж нэрлэнэ. Мазутыг вакуумд нэрж цаашид нефтийг боловсруулах чиглэлээс нь хамааруулан дараахь фракцуудыг гаргадаг.
Түлш гаргах зорилгоор:
350-500°С.................... вакуумын газойль (вакуум нэрэгдэс)
>500°С.......................... вакуум үлдэгдэл (гудрон)
Тос гаргах зорилгоор:
300-400°С (350-420°С).................. хөнгөн ^аслын фракц
(трансматорын тос)
400-450°С (420-490°С).............. дунд маслын фракц (машины тос)
- 450-490°С.............................. хүнд маслын фракц (цилиндрийн тос)
>490°С................................... гудрон
Мазут ба түүнээс гаргаж авсан фракцуудыг тунгалаг биш (бараан) фракц гэнэ. Янз бүрийн орд газрын нефтүүд нь фракцийн найрлага, тунгалаг ба тунгалаг биш фракцийн гарцаараа ялгагдана. Тунгалаг фракцийн гарц нь 15-70, 80% хүртэл байж болно.
Нефтийг бүрдүүлэгч гол химийн элементүүд нь нүүрстөрегч ба устөрөгч юм. Нүүрстөрөгч нь нефтэнд 83- 87%, устөрөгч нь 12,5-14% байна. Бусад элементүүдээс нефтэнд хүхэр, азот, хүчилтөрөгч үлэмж хэмжээтэй байдаг. Нефтэнд хүхрийн агуулга нэлээд өргөн хязгаарт багтана. Хэдэн зуу, мянганы хувиас дээд тал нь 6-8% хүртэл хэмжээтэй байна. Хүхэрт нэгдэл нь нефтийн бүтээгдэхүүний чанарт үлэмж сөрөг нөлөөтэй учир нефтийн хүхрийг чухал гетероатомын тоонд оруулдаг. Азот ба хүчилтөрөгч нефтийн найрлагад багаар агуулагдана. (азот 0,02-1,7%, хүчилтөрөгч 0,05-3,6%). Эдгээрээс гадна бага хэмжээтэйгээр маш олон элементүүд нефтэнд агуулагдана.
Нефтийн үндсэн хэсэг нь нүүрсустөрөгчид байх ба тэдгээр нь бүтэц, найрлагаараа эрс ялгаатай. Алкан, циклоалкан, арений гомологи эгнээний нүүрсустөрөгчид давамгайлах боловч сүүлийн үеийн үзэл баримтлалаар холимог бүтэцтэй нүүрсустөрөгчид маш ихээр агуулагддаг нь тогтоогдоод байна. Нефтийн найрлагад байдаг бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн үндсэн гомологи эгнээг дараахь хүснэгтэнд үзүүлэв. Алкен ба алкадиенүүд нефтэнд агуулагдахгүй гэж үздэг боловч зарим үед өчүүхэн багаар илэрдэг болохыг тэмдэглэсэн байна.




Гомологи эгнээний эхний гишүүд нь дээд гомологоосоо бага концентрацитайгаар байдаг. Зарим нефтэнд гомологи эгнээнүүдийн эхний гишүүд байдаггүй.
Цагираг ба полицагирагт бүтэцтэй нэгдлүүд харьцангуй залуу нефтэнд, алифат бүтэцтэй нэгдэл эртний (палеозойн үеийн) нефтэнд илүү хэмжээтэй байдаг. Орд бүрийн нефть нь нүүрсустөрөгчдийн агуулгаараа ялгаатай. Алкан, циклоалкан (нафтен), арений аль нэг нь давамгайлсан нефтүүд байдаг.
Нефтийн шинж чанар нь түүний ашиглалтын чиглэлийг тогтоож гаргаж авсан нефть бүтээгдэхүүний чанарт нөлөөлөх учраас нефтийг фракцийн ба химийн найрлага, физик-химийн шинж чанараас хамааруулан тодорхой ангилалд оруулах шаардлагатай.
2.2. Нефтийн химийн ангилал
Нефть нь нийлмэл бүтэцтэй байгалийн объект учир түүнийг гарал үүсэл, нефтийн орд бүрэлдэх, эрэл хайгуул, химийн найрлага, боловсруулалтын арга замыг судлах зэр
олон талаас нарийвчлан шинжлэх шаардлагатай. Эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхэд нефтийн шинжлэх ухааны болон практик талыг бүрэн тусгасан зохистой ангилал зайлшгүй чухал юм. Нефтийн аж үйлдвэрийн хөгжлийн эхний шатанд бүтээгдэхүүний чанарыг тодорхойлогч гол үзүүлэлт нь нягт байлаа. Нефтийг нягтаас нь хамааруулан:


р15 >0,884 гэж 3 хуваадаг.
Хөнгөн нефть бензиний фракц ихтэй давирхайлаг бодис ба хүхэр багатай юм. Энэ төрлийн нефтиэс өндөр чанартай түрхлэгийн тос гаргаж болно. Хүнд нефть нь давирхайлаг бодис ихтэй учир түүнээс тос гаргахын тулд сонгомол уусгагч, шингээгчээр боловсруулах цэвэрлэгээний арга шаардагдана. Гэвч хүнд нефть нь битум үйлдвэрлэх чухал түүхий эд болдог. Нефтийг нягтаар нь ангилах нь их ойролцоо ба зарим тохиолдолд дээрх зүй тогтол батлагдахгүй байх явдал бий.
АНУ-ын Уулын товчоо нефтийн химийн ангиллыг дэвшүүлсэн ба түүний үндэс нь нефтийн нягт ба нуүрсустерөгчийн найрлагын хоорондын холбоо юм. Атмосферийн орчинд 250-275°С-ийн хооронд (нефтийн хөнгөн хэсгийн төлөөлөх фракц) ба 5,3 кПа үлдэгдэл даралтанд 275-300°С-т нэрэгдэх (нефтийн хүнд хэсгийн төлөөлөх фракц) хэсгийг судалдаг. Хөнгөн ба хүнд хэсгийн 2 төлөөлөх фракцийн нягтыг тодорхойлоод янз бүрийн нефтэнд зориулсан 3 төрлийн аль нэгэнд нь хамааруулан тогтооно (Хүснэгт 4). Дараа нь төлөөлөх фракцийн үзүүлэлтэнд үндэслэн нефтийг доорхи 7 ангиллын аль нэгэнд хамааруулна (хүснэгт 5).




Энэ ангиллын дутагдалтай тал нь хөнгөн ба хүнд хэсгийн төлөөлөх фракцийн нэрэгдэх температурын хязгаар ойрхон байгаа учир зарим ангийн нефтийн химийн нэр нь тухайн нефтийнхээ химийн найрлагыг бүрэн тодорхойлж чаддаггүй.
Нефтийн химийн найрлагыг тусгасан ангиллыг ОХУ- ын Грознийн нефтийн эрдэм шинжилгээний институт дэвшүүлсэн. Энэ ангилал нь нефтийн найрлагад ямар бүлгийн нүүрсустөрөгч байгаагаас нь шалтгаалаад парафин, парафин-нафтений, нафтений, парафин-нафтен- ароматик, нафтен-ароматикийн гэж ангилдаг.
Парафины нефть нь алканы фракцийг ихээр агуулсан (бензиний фракцид 50%-иас багагүй, маслынхад 20 ба түүнээс дээш хувь) байна. Парафин-нафтений нефть


нь алканы зэрэгцээ үлэмж хэмжээтэй нафтен агуулсан, ароматик нь их биш нефть юм.
Нафтений нефть нь 60-аас дээш хувиар цагираг алканыг агуулна. Азербайджаны Бакугийн нефть ийм төрлийн нефтийн ангилалд багтана.
Парафин-нафтен-ароматикийн гэсэн ангилалд энэ 3 бүлгийн нүүрсустөрегч ойролцоогоор тэнцүү хэмжээгээр агуулагддаг. Хатуу парафин бага (1,5%-иас ихгүй), давирхай-асфальтений агуулга нь -10% байна.
Ароматик нефть хувийн жин ихтэй, бүх фракцид нь арен их байна. Казакстаны болон Волга орчмын нефть энэ ангилалд ордог.
1960-аад оны үеэс нефтийн нүүрсустөрөгчдийн найрлага, бүтцийн тухай ойлголтыг өөрчлөх анализын шинэ аргууд боловсрогдож нэвтэрсэн нь нефтийн ангиллын арга зарчмыг нарийвчлан тодотгоход хүргэсэн. Нефтэнд эх түүхий эдээс уламжлагдан дамжсан үлдэгдэл нүүрсустөрөгчид олон тоогоор (500 гаруй) ажиглагдсан юм. Нефтийн нүүрсустөрөгчдийг хувирч өөрчлөгдсөн ба өөрчлөгдөөгүй хэвээр үлдсэн (эртнээс үлдэж хоцорсон) гэж 2 бүлэгт хуваах санал дэвшигдсэн юм. Өөрчлөгдөөгүй үлдсэн нүүрсустөрөгчдөд шугаман ба изопреноид алканууд, стеран, тритерпан мэтийн цагираг изопреноидууд ордог. Эдгээрийн чухал шинж нь гомологи эгнээг үүсгэх чадвар юм. 2-метилалканы, 3-метилалканы, 4-метилалканы, 1-метил-2- алкилциклогексаны гэх мэт гомологийн гишүүдийг нефтиэс ялгажээ. Энэ нь нефтийн химийн ангиллаас илүү геохими, генетик ангилалд тусгалаа олдог.
2.3. Нефтийн технологийн ангилал
Нефтийн технологийн ангилал нь илүү практик ач холбогдолтой. Энэ ангиллын үндэс нь аль нэгэн нефтийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд уг нефть хир зэрэг түүхий эд болохыг илтгэх үзүүлэлтүүд байдаг. Ангиллын гол зорилго нь тухайн нефтийг боловсруулах зохистой бүдүүвчийг зөв сонгох явдлыг хялбарчлах, гаргаж авсан бүтээгдэхүүний шинж чанарыг таамаглах боломж олгоход оршино.
ОХУ-д 1970-аад оны дунд үеэс нефтийн технологийн ангилал үйлчилж байна. Нефтийг хүхрийн агуулгаар нь ангид, 350°С хүртэлх температурт нэрэгдэх фракцийн гарцаар нь төрөлд, маслын фракцийн гарцаар нь бүлэгт, маслын зууралдлагын индексээр нь дэд бүлэгт тус тус хуваана. Хатуу алкан (парафин)-ы агуулгаар нь зүйлд хуваана (Хүснэгт 6).
Хүхэртэй нэгдлүүд нь хүнд үлдэгдэлд хуримтлагдаад нэрмэл түлшний фракцид багаар (1-р ангийн нормд багтахаар) агуулагдаж байвал ийм нефтийг бага хүхэртэй нефтийн ангилалд хамааруулна. Хүхэр ихтэй (3-р ангийн) нефтийн бензиний ба дизель фракцид хүхэр багаар агуулагдаж байвал ийм нефтийг хүхэрлэг нефтэнд хамааруулна.
Хэрэв нефть нь 1,5%-аас ихгүй парафин агуулж байгаа бол ийм нефтиэс парафингүйжүүлэлт хийлгүйгээр 240-350°С-ийн хязгаарт буцлах өвлийн дизель түлш, тийрэлтэт хөдөлгүүрийн түлшийг гаргаж авч болно. (*°цариах=-450С). Энэ нь парафин багатай нефть болно. Парафинлаг ба парафин ихтэй нефтиэс тийрэлтэт хөдөлгүүрийн түлш, дизель түлш, масло гаргах үед парафингүйжүүлэлтийг заавал хийх шаардлагатай,

Хүснэгт 6,
Нефтийн технологийн ангилал



2.4. Геохими ба генетикийн ангилал
Эдгээр ангилал нь нефтийг геологи-геохимийн туүхэн талаас авч үзэх ба түүний үндэс суурь нь нефть үүсэх онол юм.
Газрын хөрсенд нефть үүсэх, хувирч өөрчлөгдөх нь юуны өмнө түүний химийн найрлага, геохими, генетик ангилалд тусгалаа олох ба ихэнх тохиолдолд химийн ангилалтай нилээд давхацдаг. Нефть үүсэх процесст ямар хүчйн зүйлүүд хамгийн ихээр НӨЛӨӨЛДӨГ вэ? гэдэг нь өнөө хэр маргаантай хэвээр байдаг учир геохими, генетикийн ангилал тогтоох , асууДал тодорхой бэрхшээлүүдтэй тулгарсаар байгаа юм.
Нефтийн геохимийн төрлийг тогтоох гэсэн оролдлогууд нь нефтийн эх бодис хэрхэн хувирч өөрчлөгдөх болон газрын гүнд нефть үүсэх явцад явагдах шингээлт, шүүлт, салхилалт, исэлдэлт, хүхэржилт гэх мэтийн процессуудтай холбож үздэг нь анхны нефть үүсгэгч эх бодисын найрлага нефтийн төрөлд хэрхэн нөлөөлөхийг тооцоогүй учир дутагдалтай ангилал болдог. .Сүүлийн үед нефтийн генетик ангиллыг тогтооход нефть үүссэн анхны ^ органик бодисоос цаг хугацааны туршид хувирч өөрчлөг- дөхгүй нефтэнд уламжлагдан үлдсэн нүүрсустөрөгчийн найрлагыг харгалзах болсон нь нилээд зөв ангилал юм.' Тухайлбал: А.А.Петров 400 гаруй нефтийг ХШХ ба масс- спектроскопийн аргаар судалсны дүнд тулгуурлан нефтийн 200-430°С-ийн фракц дахь шугаман ба изопреноид бүтэцтэй алканы агуулгыг (С12Н2е + С35Н72 ба изо-С14Нз0 - судлаад бүх нефтийг А ба Б категорит хуваасан. А категорит хроматограммд нь шугаман бүтэцтэй алкан (п- алкан) илэрсэн, Б категорит нь п-алкангүй нефтийг хамааруулжээ. Цаашид А категорийн нефтэнд шугаман ба изопреноид алканы концентрацийн харьцаа, Б категорийн нефтэд изопреноид алкан байгаа буюу , байхгүйгээс хамааруулан категори бүрийг 2 төрөлд (А1, А2, Б1, Б2) хуваасан байна. Нефтийн төрлийг тогтоохдоо дараах шалгуурыг удирдлага болгожээ.
1- К| = |/п;               2. Пф = П/Ыф ба !ф = !/Мф
I- пристан ба фитаны пикийн (хромаггограммын зурвас) өндрийн нийлбэр
п- шугаман (п-) гепта- ба октадеканы пикийн өндрийн нийлбэр Мф- Цагираг алканы суурийн утга
Нефтэнд уламжлагдан үлдсэн алкануудын зурвас илэрч байгаа хроматографийн хувьд ялгардаггүй циклоалкан, изоалкан, аренуудын үүсгэсэн суурийг циклоалканы суурь болгож авна. Ангиллын лараметрийн утгыг дараахь хүснэгтэнд үзүүлэв.
В.К.Шиманский генетик ба геохимийн ангиллуудыг задлан шинжлээд бүрэн геохимийн ангилал нь 2 хэсгээс тоггох ёстой гэж үзсэн. Эхний хэсгийн (генетик ангилал ) зорилго нь нефтийг зевхен хуримтлагдах органик бодисын онцлогоор нь ангилах явдал ба 2 дахь хэсэг нь нефтийг хоёрдогч хувирлын процессын онцлогоор нь хуваах ёстой. Нефтийн генетик ангиллын үлгэрчилсэн бүдүүвчийг 6-р хүснэгтэнд үзүүлэв.
2.5. Нефтийн гарал үүсэл
Нефтийн гарлын тухай асуудал өнөө үеийн байгаль шинжлэлийн төвөгтэй бөгөөд сонирхолтой асуудлын нэг юм. ОХУ-ын эрдэмтэн Губкин "Байгаль дээрх нефтийн гарал үүслийг зөв тааж тайлбарлах нь зөвхөн шинжлэх ухааны онолын асуудал төдийгүй практикийн хувьд 1-р зэргийн ач холбогдолтой юм" гэж хэлжээ. Нефтийг органик (биоген) ба органик биш (абиоген) гаралтай гэсэн 2 үзэл дэлгэрч тус тусын тайлбарыг баталж нотлохыг оролдсоор өнөөг хүрлээ.
Нефтийн гарлын тухай орчин үеийн үзэл баримтлал нь 18-р зууны төгсгөл 19-р зууны эхэнд бүрэлдэн тогтсон юм. 1757 онд М.В.Ломоносов нефтийн органик гарал үүслийн тухай таамаглалын үндсийг тавьсан. Газрын хөрсөн доорхи чулуужсан амьтан ургамлын үлдэгдэлд дэлхийн халуун цөм үйлчилсний дүнд асфальт, нефть үүссэн гэж үзэж байв. Нефтийн эрдсийн гарал үүслийн тухай таамаглалыг 1805 онд Германы эрдэмтэн А.Гумбольдт дэвшүүлсэн. Оргаиик биш синтезээр нүүрсустөрөгчдийг гаргасан М.Бертло (1866), Г.Биассон (1871) нарын сорил туршилтууд, химийн хөгжил нь нефтийн эрдсийн гаралтай болохыг баталсан ажлууд болж өгсөн юм.
Д.И.Менделеев анхандаа (1867 оныг хүртэл) нефтийн органик гаралтай гэсэн үзэл баримтлалыг хүлээн зөвшөөрдөг байснаа 1877 онд газрын гүний өндөр температуртай орчинд ус ба металлын карбидын харилцан үйлчлэлээр нефть үүсч болох эрдэс гарлын тухай таамаглалыг дэвшүүлсэн юм.
Өнгөрсөн зуу гаруй жилийн хугацаанд" нефтийн гарлын тухай асуудалд нэмэр болохуйц химийн, геохимийн, геологийн олон тооны мэдээлэл хуримтлагдсан юм. Өнөө үед нефтийг эрдсийн гаралтай гэж үздэг эрдэмтэд байдаг хэдий ч химич, геологич, геохимичид зэрэг эрдэмтдийн ихэнх хэсэг нь нефтийн органик гарал үүслийн тухай үзэл баримтлалыг үндэслэлтэй гэж үзэж байна.
Эрдсийн гарлын талаархи таамаглал. Нефть эрдсийн гаралтай гэсэн бүх таамаглалыг түүнд байдаг нүүрсустөрөгч, хүчилтөрөгч ба хүхэртэй, азоттой нэгдлүүдийг энгийн органик биш нэгдлүүд болох С, Н2, С0СО, СН4| Н20 ба радикалуудаас өндөр температурт нийлэгжүүлж болох ба синтезийн бүтээгдэхүүнийг газрын гүний чулуулгийн эрдэс хэсэгтэй харилцан үйлчлүүлэх замаар гаргаж болох үзэл санаанууд нэгтгэж байна,
Д.И.Менделеев нүүрсустөрөгч үүсэж байгаагийн үндэс нь металлын карбидууд хөрс болон чулуулгийн ан цаваар нэвчин орсон устай газрын гүнд харилцан үйдчлэх урвал явагдана гэж үзэж байсан. Энэ процессын бүдүүвч нь:
2РеС + ЗН20 = Ре203 + С2НЕрөнхий байдлаар: м ст + тН2о       + (СН2)т
Д.И.Менделеевийн үзэж байгаагаар гүнд үүссэн хий байдалтай нүүрсустөрөгчид нь газрын царцдасын дээд хүйтэн давхаргад шилжихдээ хөрж конденсацилагдан шингэн төлөв байдалд шилжээд газрын сийрэг тунамал чулуулагт шингэж хуримтлагдана. Тухайн үед газрын гүний чулуулагт металлын карбидын агуулагддаг эсэх нь тодорхойгүй байсан. Өнөө үед газрын гүний чулуулгуудад металлын карбидууд (Ре3С, "ПС, Сг2С3, У\/С, 51С) олдсон учир Менделеевийн тэр таамаглал батлагдаж байна гэж үзэж болно.
Гэхдээ эдгээр чулуулаг нь нэг дор ихээр бөөгнөрсөн хэлбэрээр биш маш ховор тохиолдох сарнимал, бага хэмжээтэй эрдэс чулуулаг юм. Иймд нэг дор маш их хэмжээгээр хуримтлагдан орших нүүрсустөрөгчдийг ийм замаар үүссэн гэж батлахад төвөгтэй. Гадаргуугийн усыг хөрсний нэвчилт, чулуулгийн ан цавэар нефть үүсэх гүнд хүрнэ гэж батлахад ч төвөгтэй байдаг.
1892 онд Н.А.Соколов нефтийн сансрын гарал үүслийн тухай таамаглал дэвшүүлсэн. Энэ таамаглалын мөн чанар нь манай дэлхий сансрын тоосонцроос үүсэх эхний шатанд дээр дурьдсан энгийн бодисуудаас нефтийн нүурсустерөгч уүсэх эрдэс синтез юм гэж үздэг. Энэхүү нүүрсустөрөгч эхлээд хийн байдалтай үүсээд хөрөх үедээ газрын царцдасыг бүрдүүлэгч чулуулагт шилжинэ.
Ийнхүү хөрсөнд магмын (газрын бүр гүний) чулуулгаас уг нүүрсустөрөгчид чөлөөлөгдөн дээш өргөгдөж нефтийн хуримтлалыг үүсгэнэ. Энэхүү таамаглалыг батлах нэг үндэс нь сүүлт одны орчинд нүүрстөрөгч, устөрөгч байдаг, солирын найрлагад нүүрсустөрөгчид илэрсэн явдал юм. Бархасбадь, ангараг гаригийн агаар мандал, тоосонцорт С2Н2, С?Н4, С2Н6, С3Н8, НСЫ, С2Ы2 хийнүүд ажиглагдсан. Солирын найрлагад хатуу нүүрслэг бодис, энгийн алканууд, аминхүчлүүд байдаг боловч эдгээр солир хэрхэн яаж үүссэн нь тодорхойгүй байна.
20-р зууны эхний хагаст нефтийн эрдсийн гарал үүслийн тухай таамаглалыг батлах асуудал үндсэндээ орхигдож органик гарал үүслийн тухай асуудал хүчтэй тавигдах болсон юм. Харин 1950-аад оноос нефтийн гарлын тухай органик үзэл баримтлалын олон асуултууд нотлогдохгүй байсан учир эрдсийн гарлын тухай асуудал эргэн сөхөгдөх болсон юм. Энд Н.А.Кудрявцевийн үзэл их дэлгэрсэн юм. Түүний үзэп баримтлал олон удаа өөрчлөгдөн хөгжсөн боловч гол мөн чанар нь дэлхийн бөмбөрцгийн гүнд Н2, СО, С02, СН4-ийн хольцоос дараах шууд синтезийн урвалаар нефть, хий үүснэ гэж үзсэнд оршино.

Мөн =сн,-сн2,сн3 язгууруудын полимержилтийн урвалаар үүснэ гэж үздэг.


Энэ үзэлтэй ойролцоо үзэл баримтлалыг оросын эрдэмтэн В.Б.Порфирьев, П.Н.Кропоткин, Э.Б.Чекалюк, Америкийн шинжээч Т.Голд нар дэвшүүлсэн. Нефтийн абиогений синтезийг батлахын тулд зарим шинжээчид нийлэг түлш үйлдвэрлэдэг үйлдвэрийн газарт (Фишер- Тропшийн синтез маягийн) хандаж хүртэл үзсэн. Гэвч нвфтийн найрлагын тухай мэдлэг гүнзгийрэх дутам Овйгалийн ба нийлэг нүүрсустөрөгчдийн хольцын найрлага маш их ялгаатай болох нь улам бүр тодорхой болжээ. Нийлэг түлшний найрлагад нефтэнд байдаг нийлмэл мүүрсустөрөгчийн молекул, амьд бодисын бүрэлдэхүүн болох тосны хүчил, терпен, стерол мэтийн төсөөт нэгдлүүд бвйдаггүй байна. Нефтийн эрдсийн гарал үүслийн тухай гаамаглалыг дэмжигчид термодинамикийн тооцоонд үндэарэдэг. Э.Б.Чекалюк нефтэн дэх изомер нүүрсустөрөгчдийн харьцаагаар нефть үүсэх температурыг годорхойлохыг оролдсон. Гэхдээ өндөр тмепературт явагдах синтез нь термодинамикийн тэнцвэрт хольцыг үүсгэнэ гэж тооцоолсон байна. Ийнхүү тооцоолж гаргахад нефть үүсэх температур нь 450-900°С гэж гарсан ба энэ нь газрын гүний 100-160 км-т байх хэсгийн температуртай тохирч байв. Харин тэр л нефтэнд өөр изомер 2 нэгдлээр тооцоог хийхэд -100 ч +20000°С гэж гарсан ба энэ нь газрын царцдасын дээд ба доод давхаргад байх боломжгүй температурын хязгаар юм.
Газрын гүнд С ба Н2 байхад СН4 ба түүний зарим дээд гомологууд үүсэх боломжтой ба тэр нь үнэхээр явагдаж байдаг. Гэвч байгалийн нефтэнд байгаа нийлмэл бүтэцтэй нүүрсустөрөгчид N. О, 8-т нэгдлүүдийн эрдсийн синтезэд нотлох онолын ч сорилын ч үр дүнг одоогоор олоогүй байгаа ба аль аль талаараа эдгээр нь амьд организмын бүрэлдэхүүн бодис, чулуулаг хурдсын биоорганик бодисуудтай төсөөтэй байдаг.
Органик гарлын тухай таамаглалын хөгжил. Газрын хөрсний тунамал чулуулгийн биоген гаралтай органик бодисоос нефть үүссэн гэсэн М.В.Ломоносовын таамаглал 19-р зууны эцэс 20-р зууны эхээр хийгдсэн химийн болон геологийн олон тооны сорил туршилтын дүнгүүдээр
НОТЛОГДОЖ ЭХЭЛСЭН.                   1
Энглер (1888) май загасны тосыг нэрж хүрэн өнгийн тослог бодис, шатамхай хий, ус гаргажээ. Энэ тосны хөнгөн фракцид С59 бүхий нүүрсустөрөгч, >300°С фракцид парафин, нафтен, олефин, ароматик нүүрсустөрөгчид агуулагдаж байжээ. Үүнээс нефть нь амьтны гаралтай өөх тосноос үүсжээ гэдэг таамаглал дэвшигдсэн юм.
1919 онд М.Д.Зелинский голдуу липид агуулсан усны замгийн үлдэгдлээс тогтох (ургамал) нуурын ёроолын лаг шаврыг нэрж кокс, давирхай, хий, ус гаргажээ. Хий нь СН4, С02, Н2, Н25; давирхай нь бензин, керосин, хүнд давир- хайлаг бодис; бензинд нь алкан, нафтен, арен; керосинд нь цагираг полиметилений нүүрсустөрөгчид зонхилж байсныг тогтоожээ. Ийнхүү гаргаж авсан хольц нь байгалийн нефтьтэй ихээхэн төсөөтэй, хүнд фракц нь оптикийн идэвхтэй байсан байна.
Оптик идэвх нь амьтны гаралтай бодис, тэдгээрийг өөрчлөн боловсруулсан бүтээгдэхүүн ба байгалийн нефтэнд нэгэн зэрэг агуулагдах чухал суурь шинж чанар нь юм. Нүүрсустөрөгчдийг эрдсийн синтезээр гаргаж авахад оптикийн идэвхгүй гардаг. Амьд байгалийн гаралтай бодисууд (биогенаминхүчлүүд - зүүн тийш эргүүлдэг, сахарууд - баруун тийш эргүүлдэг) толин изомертэй оптикийн идэвхтэй байдаг. Энэ үүднээс авч үзвэл нефть нь эрдсийн синтезийн гаралтай биш биомандлын бүтээгдэхүүн- органик гаралтай гэж үзэх болоцоотой юм.
Далайн ёроолын замаг үлдэгдлээс тогтох лаг шаварлаг хөрснөөс органик бодисыг нэрж гаргасан нь нефтийг ургамлын үлдэгдлээс үүссэн гэх таамаглалын үндэс болно. Геологичид энэ таамаглалыг батлахад тустай мэдээллийг өгдөг
Нефтийн тоггцууд нь эртний тэнгис далайн ёроолын органик бодисоор баялаг байсан газруудад голдуу байх тул тийм газруудыг нефтийн эх газар гэж үзэж байлаа.


Оросын нефтийн салбарын том эрдэмтэн И М.Губкин газрын тунамал чулуулгийн давхаргад нефтийн ордууд бүс нутгийн хэлбэрээр тархан байрласан байдал нь нефть үүсэхэд түлхэц болох амьтнь! гаралтай өөх тос, далайн ургамал ногооны үлдэгдэл чухал үүрэгтэй. Үүнээс үндэслэн нефть нь ургамал, амьтны гаралтай органик бодисын холимгоос үүсэлтэй гэж үзсэн. Ургамлын гаралтай гумусын органик бодисууд нүурсний хуримтлалтай нутагт их тархсан байх ба энд нүүрсустөрөгчийн хий их байх боловч нефтийм тогтоц байхгүй. Энэ нь гумусын бодист өөх тос мащ бага байх өндөр температуртай үед тэдгээр бодис нь зөвхөн хуурай метаны хийг үүсгэнэ. Далайн ёроолын үлдэгдэлд липидийн материал 40% хүртэл хэмжээтэй байх учир тэр нь нефть үүсэхэд нөлөөлдөг.
Нефтиэс амьд байгалийн биомолекулуудыг нээсэн нь палеонтологийн гэдэгтэй адил "химийн малтмал" гэж үзэх үндэслэл ч бий болгоно. Энэ нь тухайлбал азотын атомаараа дамжин металлтай комплөкс нэгдэл үүсгэдэг пирролийн дөрвөн цагиргаас тогтох порфирин гэдэг нэгдэл юм. Порфирин нь ургамлын хлорфиллээс үүсдэг гэдэг нь маргаангүй юм:


Газрын хөрсөнд гүн нэмэгдэх, темлератур ихсэхэд порфириний хэмжээ багасна (Порфирин дулаанд тэсвэргүй хялбар задардаг). Иймд өндөр температурын эрдсийн синтезээр нефтэнд порфирин орчихно гэдэг асуудал яагаад ч байж болшгүй асуудал юм.

2013/05/09

АТОМЫН БҮТЭЦ /Залуу доктор сургалтын төв/


Бодисын найрлага, бүтэц, тэдгээрийн хувирч өөрчлөгдөх зүй тогтлыг судалдаг ухаан.